Рената Страздина, Microsoft компаниясының Солтүстік Еуропа елдері кластеріндегі технологиялар жөніндегі директоры, Қазақстандағы цифрлық егемендік туралы.
Қазақстан цифрлық дамуының маңызды кезеңінде тұр. Ел мемлекеттік қызметтерді жаңғыртуды жеделдетіп, инвестиция тартуға және деректер мен жасанды интеллект саласында өңірлік көшбасшы болуға ұмтылып жатқандықтан, цифрлық егемендікке қатысты пікірталастар жаңа өзектілікке ие болып отыр.
Көбіне егемендік әлі де технологиялық өзін-өзі қамтамасыз ету ретінде түсіндіріледі: жүйелерді ел ішінде орналастыру, сыртқы тәуелділіктерді шектеу және жаһандық платформаларды пайдалануды тежеу. Алайда қазіргі цифрлық экономикада егемендік басқаша анықталады.
Цифрлық егемендік — бұл саналы технологиялық шешімдер қабылдау және жағдай өзгерген сайын оларды бейімдей алу қабілеті. Ол цифрлық оқшаулануға көшуді немесе тек жергілікті инфрақұрылымды пайдалануды талап етуді білдірмейді. Әңгіме бақылау, басқару және тұрақтылық туралы — яғни жоғары жүктеме жағдайында да аса маңызды жүйелердің қауіпсіздігін, қолжетімділігін және жауапкершілікпен басқарылуын қамтамасыз ету қабілеті туралы.
Бұл айырмашылық Қазақстан үшін ерекше маңызды. Цифрлық технологиялар — бұлттық есептеулер, деректер платформалары және жасанды интеллект — энергетика немесе көлік желілерімен салыстыруға болатын базалық инфрақұрылымға айналды. Бүгінде негізгі мәселе технологиялардың физикалық тұрғыдан қайда орналасқанында емес, оларды тиімді басқаруға бола ма, азаматтар оларға сене ала ма және бизнес оларға арқа сүйей ала ма деген сұрақтарда.
Инфрақұрылымдық амбициялар басқарумен бекітілуі тиіс
Қазақстанның цифрлық негізін нығайтуға деген ұмтылысы ірі инфрақұрылымдық бастамалардан көрінеді. Екібастұздағы Data Center Valley жобасы елді деректерді өңдеу, бұлттық сервистер және жасанды интеллектке негізделген шешімдер үшін өңірлік орталық ретінде орнықтыруға бағытталған стратегиялық ниетті көрсетеді. Ауқымы, энергетикалық мүмкіндіктері және географиялық артықшылықтары арқасында бұл жоба экономиканы әртараптандыруға, шетелдік инвестиция тартуға және ұлттық тұрақтылықты арттыруға ықпал ете алады.
Сонымен қатар инфрақұрылымның өзі егемендікке кепілдік бермейді. Деректер орталықтары — құрал, бірақ түпкі мақсат емес. Олардың табысы қауіпсіздік, техникалық іске асырылу және экономикалық тиімділік арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін икемді әрі болжамды басқару тетіктеріне, сондай-ақ инновациялық сервистік модельдерге байланысты. Инвесторларға, операторларға және пайдаланушыларға айқындық қажет: тәуекелдер қалай бағаланады, жауапкершілік қалай бөлінеді және талаптардың орындалуы іс жүзінде қалай қамтамасыз етіледі. Мұндай айқындық болмаса, тіпті ең заманауи инфрақұрылымның өзі толық пайдаланылмай қалуы мүмкін.
Әлемде ең тұрақты цифрлық экожүйелер мықты жергілікті инфрақұрылымды ашық, тәуекелге негізделген басқарумен ұштастырады. Олар технологиялар дамыған сайын іске асыру немесе бейімдеу қиын болуы мүмкін қатаң талаптарға емес, жауапкершілікке, ашықтыққа және қызметтердің үздіксіздігіне басымдық береді.
Бұлттық технологияларды енгізу — экономикалық мүмкіндік
Мұндай тепе-теңдік бұлттық технологиялар туралы сөз болғанда ерекше маңызды. Халықаралық тәжірибе бұлттық шешімдерді енгізу өнімділіктің артуы, инновациялардың жеделдеуі және стартаптар мен шағын және орта бизнес үшін кедергілердің төмендеуі есебінен 2033 жылға қарай ЖІӨ-нің шамамен 4%-ына тең экономикалық әсер бере алатынын көрсетеді.
Қазақстан үшін бұл әлеует ұлттық басымдықтармен тікелей сәйкес келеді: мемлекеттік қызметтерді жаңғырту, IT-экспортты дамыту және энергетика, қаржы, білім беру мен денсаулық сақтау сияқты салаларда ЖИ негізіндегі өсімді ынталандыру.
Бұл тұрақтылыққа қойылатын талаптар бір жағынан сенімді, екінші жағынан іс жүзінде қолдануға болатын болуы үшін мемлекеттік органдар, техникалық сарапшылар және нарық қатысушылары арасында тұрақты диалог қажет екенін көрсетеді.
Ережелер айқын, теңгерімді және техникалық тұрғыдан іске асырылатын болғанда, олар талаптардың сақталуын және болжамдылықты арттыру арқылы егемендікті нығайтады. Ал ережелер түсініксіз немесе нақты жағдаймен үйлеспеген кезде, олар технологияларды енгізуді баяулатып, инвестицияны тежеуі мүмкін.
Тұрақтылық — егемендіктің нақты өлшемі
Түптеп келгенде, цифрлық дәуірдегі егемендік саяси мәлімдемелермен емес, нақты нәтижелермен өлшенеді. Азаматтар іркілістер кезінде цифрлық мемлекеттік қызметтерге сене ала ма? Бизнес киберинциденттер немесе инфрақұрылымдық ақаулар кезінде жұмысын жалғастыра ала ма? Мемлекет инновациялардың артықшылықтарын пайдалана отырып, қадағалау мен бақылауды сақтай ала ма?
Бұл сұрақтарға жауапты тұрақтылық береді. Резервтеу, түсінікті басқару және дұрыс құрылған тәуелділіктер арқылы тұрақтылық ескеріле отырып жобаланған жүйелер іркілістер мен дағдарыстарға тиімді төтеп бере алады.
Маңыздысы, тұрақтылық оқшаулануды талап етпейді. Керісінше, технологиялық серіктестер мен архитектураларды әртараптандыру, басқару тетіктері жауапкершілік пен бақылауды қамтамасыз еткен жағдайда, тәуекелдерді жиі төмендетеді.
Қазақстан үшін бұл бұлттық технологиялар мен жасанды интеллектке «жергілікті» және «шетелдік» деген екі жақты таңдау ретінде емес, ұлттық басымдықтарға сәйкес басқаруға болатын стратегиялық құралдар ретінде қарау қажет екенін білдіреді.
Бұл сондай-ақ Data Center Valley сияқты жобаларды инфрақұрылымды, дағдыларды, реттеуді және халықаралық ынтымақтастықты біріктіретін кеңірек экожүйенің бөлігі ретінде қарастыруды білдіреді.
Болашаққа бағытталған таңдау
Қазақстан күрделі жағдайларда прагматикалық әрі теңгерімді стратегияларды ұстануға қабілетті екенін бірнеше рет көрсетті. Дәл осындай тәсіл оның цифрлық болашағын да айқындай алады. Басқару тетіктерін жетілдіру, тұрақтылық талаптарын техникалық шындықпен үйлестіру және инвесторлар мен инноваторлармен ашық диалогты сақтау арқылы ел егемендігін де, бәсекеге қабілеттілігін де нығайта алады.
Цифрлық экономикада егемендік таңдауды шектеуде емес, таңдау мүмкіндігінің болуында.
Таңдай білу, басқара білу және бейімделе білу — мемлекеттерге технологиялар жылдам өзгеріп жатқан әлемде тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік беретін қабілеттер.
Қазақстанның міндеті әрі мүмкіндігі — өзінің инфрақұрылымдық амбициялары мен саяси ниетін тұрақты, сенімді және болашаққа дайын цифрлық экожүйеге айналдыру.
Сіз жаңалықтар туралы не ойлайсыз