Алматы қаласында «КИСИ GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» Ұлттық сараптамалық алаңында жаңа Конституция жобасы және оның мемлекетті одан әрі трансформациялауға әсері талқыланды.
Дискуссияны Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ) және ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитетіне қарасты Философия, саясаттану және дінтану институты (ФСДИ) ұйымдастырды. Алаң жұмысын модератор ретінде ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ директорының орынбасары Алуа Жолдыбалина жүргізді.
Сарапшылық талқылау жаңа Конституция жобасының негізгі ережелеріне және олардың мемлекет пен қоғамның стратегиялық басымдықтары мен құндылықтық негіздеріне арналды.
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ директоры Жандос Шаймарданов Ата заң жобасы терең кәсіби сараптаманың және кең қоғамдық диалогтың нәтижесінде қалыптасқанын атап өтті. Конституциялық комиссия мүшесі ретінде ол комиссия жұмысының жоғары деңгейдегі ашықтығына тоқталды – 12 ашық отырыс барысындағы талқылаулар тікелей эфирде көрсетіліп, тұрғындар тарапынан түскен 10 мыңнан астам ұсыныс қаралды.
Ж. Шаймарданов жаңа Конституция жобасы мемлекеттің назары адамға бағдарланғандығын күшейтуге бағытталғанын ерекше атап өтті.
«Қазақстанның конституциялық дамуының заманауи кезеңі мемлекеттің түбегейлі адамға бағытталған жаңа моделіне көшуді білдіреді. Кіріспеде адам құқықтары мен бостандықтары Ата Заңның ең жоғары басымдығы және өзегі ретінде бекітілген. Әділет, Заңдылық және тәртіп, табиғатқа құрмет санаттары тікелей конституциялық мәртебеге ие болды, бұл құқық қорғау тәжірибесінде жаңа бағдарларды қалыптастырды», — деп атап өтті ҚСЗИ директоры.
Ол сондай-ақ Конституциядағы бірқатар негізгі ережелер азаматтық қоғамның сұраныстары мен ұсыныстарына тікелей жауап ретінде енгізілгенін атап өтті. Қоғамның бастамасымен мәтінге ұлттық валюта — теңгенің мәртебесі туралы ережелер енгізілді, мемлекеттік тілдің мәртебесі нығайтылды және мемлекеттік органдарды жауапкершілікке тарту тетіктері белгіленді, соның ішінде мемлекеттік органдардың заңсыз шешімдері, әрекеттері немесе әрекетсіздігі салдарынан келтірілген залалды өтеу кепілдіктері белгіленді.
Философия, саясаттану және дінтану институтының бас директоры Айгүл Сәдуақасова білім берудің зайырлы сипатын конституциялық тұрғыдан бекіту заң үстемдігін нығайтудағы маңызды қадам екенін атап өтті.
Оның айтуынша, білім беру жүйесі ғылыми білімге, академиялық еркіндікке және сыни ойлауды дамытуға басымдық берілетін бейтарап және ашық орта болып қалуы керек.
«Заманауи әлемде ұлттың интеллектуалдық әлеуетін қалыптастыратын, инновациялық дамуды ынталандыратын және елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыратын нәрсе – білім мен ғылым. Бұл қағидаттардың конституциялық тұрғыдан бекітілуі білім беру саясатының тұрақтылығын қамтамасыз етеді, студенттер мен мұғалімдердің құқықтарын қорғайды және ғылыми зерттеулерді дамыту үшін жағдай жасайды», — деп атап өтті Сәдуақасова.
Ол сондай-ақ адамға бағытталған ұстанымдарды атап өтті: мемлекеттік саясаттың басты назарында – адамдар, олардың қадір-қасиеті, таңдау еркіндігі, сапалы білім алуға қол жеткізу және өзін-өзі жүзеге асыру мүмкіндіктері болуы керек.
Оның пікірінше, білім беру және ғылым адам әлеуетін ашудың және жауапты азаматтық қоғамды қалыптастырудың негізгі құралдары.
«Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры Андрей Чеботарев жаңа Конституция жобасын әзірлеу Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси жаңғырту саясатының логикалық жалғасы болғанына тоқталды.
Ол 2019 жылдың 6 қыркүйегінде Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бірінші отырысында Мемлекет басшысы реформалардың реттілігі мен кезең-кезеңімен жүзеге асырылатынын атап өткенін еске алды.
«Жаңа Конституция бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданады. Бұл Қазақстан қоғамы мен мемлекетінің дамуын жаңа деңгейге көтереді, оның сапасы көбінесе азаматтардың көпшілігінің қатысуына және олар мен мемлекет арасындағы өзара әрекеттесуге байланысты болады», — деп пікір білдірді сарапшы.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің заң факультетінің деканы Уәлихан Ахатов жаңа жобаның құндылыққа негізделген және институционалдық инновацияларын атап өтті.
«Маңызды жаңалықтардың бірі — халық пен мемлекет арасындағы «алтын көпірге» айналуы тиіс Халық кеңесінің құрылуы. Азаматтардың өтініштері мен ұсыныстары құқықтық тұрғыдан қарастырылып, тиісті тетіктер арқылы өңделіп, уәкілетті органдарға жолданады. Бұл «халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасына сәйкес келеді», — деп атап өтті У.Ахатов.
Алматы Азаматтық Альянсының төрағасы Қайыржан Әбдіхалықов Халық кеңесі институтының маңыздылығын атап өтіп, оның шынайы халық өкілдігінің органы бола алатынына сенім білдірді.
«Заң шығару бастамасы құқығымен қатар Халық кеңесі конституциялық мәртебеге ие болуы маңызды. Бұл қоғамдық кеңесші органды сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтереді», — деп атап өтті Қайыржан Әбдіхалықов.
ФСДИ Салыстырмалы саяси зерттеулер орталығының ғының директоры Айдар Әміребаев жаңа Конституцияны әзірлеу процесінің ашықтығы мен инклюзивтілігін атап өтті.
«1995 жылғы Конституцияны заңгер ғалымдардың шағын тобы жасаған болса, бүгінде біз қоғам Ата Заңды қалыптастыруға қатысатын есею деңгейіне жеттік. Бұл Конституцияның жаңа нұсқасына шынымен де танымал сипат береді», — деп атап өтті А. Әміребаев.
Талқылау соңында қатысушылар жаңа Конституция жобасы тек институционалдық өзгерістерді ғана емес, ең алдымен мемлекеттіліктің құндылыққа негізделген негізін жаңартуды көрсетеді деген пікірге келді. Адамға бағдарлану, құқықтар мен бостандықтардың басымдығы, зайырлылық, ғылым мен инновацияның дамуы жетілген мемлекеттің бағытын қалыптастырады.
Сіз жаңалықтар туралы не ойлайсыз