Мұхтар Төлеген: Конституция – мемлекеттің бүкіл құқықтық жүйесінің өзегі

Конституция – мемлекеттің бүкіл құқықтық жүйесінің өзегі. Ол мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының, ішкі және сыртқы саясаттың стратегиялық даму бағыттарын айқындайды, сондай-ақ әкімшілік, азаматтық, қылмыстық-процестік, еңбек және өзге де құқық салаларын реттеудің негізін қалайды. Негізгі заң – мемлекеттілігіміздің берік іргетасы, құқықтық жүйенің тірегі әрі заңдардың бастауы.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың бастамасымен жүзеге асырылып жатқан конституциялық реформалар Қазақстанның саяси-құқықтық жүйесін жаңғыртуға бағытталған маңызды тарихи кезең болып табылады. Президент ұсынған «Әділетті Қазақстан» және «Заң мен тәртіп» тұжырымдамалары жаңа Конституция жобасында нақты құқықтық мазмұнға ие болып, мемлекет пен қоғам дамуының стратегиялық бағдары ретінде айқындалды.

Жаңа Конституция жобасының жарты жыл бойы жан-жақты зерделеніп, қоғамда кеңінен талқылануы оның айрықша маңызын көрсетеді. Осы кезеңде шамамен 2000-ға жуық ұсыныс түсіп, олардың барлығы мұқият қаралды. Нәтижесінде Конституциялық комиссия Конституцияның 77 бабына, яғни оның 84 пайызына өзгерістер енгізуді ұсынды. Бұл бастама қоғам тарапынан қолдау тапты.

Қоғамдық талқылауға шығарылған жаңа Конституция жобасы мемлекеттіліктің іргелі негіздерін қайта қарастырып қана қоймай, елдің дамуының жаңа сапалық кезеңіне өтуіне жол ашады. Ұсынылып отырған өзгерістер мен толықтырулар азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейтуге, билік институттарының ашықтығы мен жауапкершілігін арттыруға бағытталған.

Конституциялық реформалардың басты өзегі – адам құқықтарын мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде бекіту. Бұл азамат пен мемлекет арасындағы өзара сенімге негізделген жаңа қоғамдық келісімді қалыптастыруға ықпал етеді. Мемлекеттің басты мақсаты – халыққа қызмет ету, ал Конституция осы қағидаттың берік құқықтық тірегіне айналуы тиіс.

Ұсынылып отырған Конституция жобасын Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы аса маңызды әрі жауапты қадам деп санаймын. Алғаш рет «Әділетті Қазақстан» және «Заң мен тәртіп» қағидаттары Конституция деңгейінде жүйелі түрде бекітіліп отыр. Бұл – қоғам сұранысы мен уақыт талабына берілген нақты жауап.

Азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған 16-1-баптың жаңа редакциясы ерекше назар аударуға тұрарлық. Онда кінәсіздік презумпциясы, бір құқықбұзушылық үшін қайта жауапқа тартуға жол бермеу, сондай-ақ адамның өз кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті еместігі нақты бекітілген. 17–21-баптарды салыстырмалы түрде талдау олардың бұрынғы нұсқалардан қаншалықты жаңартылғанын көрсетеді. Атап айтқанда, адам ар-намысы мен қадір-қасиетінің қолсұғылмастығы, азаптауға және адамдық қадір-қасиетті қорлайтын қатыгез әрекеттерге толық тыйым салу қағидаттары заң деңгейінде нақты айқындалған.

Бұл – жаңа Конституция жобасының халықтың пікірі мен мүддесін ескере отырып әзірленгенінің айқын дәлелі. Мемлекет азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға жауапты институт ретінде бекітіледі. «Заң мен тәртіп» қағидаты реформалардың негізгі өзегіне айналып, қоғамдық тұрақтылықты сақтауға, құқықтық мәдениетті арттыруға және мемлекетке деген сенімді нығайтуға қызмет етеді.

Жаңа Конституция жобасының білім мен ғылым саласы үшін де маңызы зор. Университеттер – елдің зияткерлік әлеуетін қалыптастыратын, құқықтық сана мен азаматтық жауапкершілікті тәрбиелейтін маңызды орта. Академиялық еркіндік пен пікір алуандығы Конституция жобасында бекітіліп отырған құндылықтармен тікелей үндеседі.

Қорытындылай келе, Мемлекет басшысы бастамашылық еткен жаңа Конституция жобасы – Әділетті Қазақстанды құру жолындағы шешуші қадам. Бұл тарихи құжаттың тағдыры жалпыұлттық референдумда қабылданатын ортақ шешім арқылы айқындалады. Сондықтан әрбір азаматтың белсенді ұстанымы – болашақ алдындағы ортақ жауапкершілігіміз. Жаңартылған Ата заң еліміздің тұрақты дамуының, әділ қоғам мен құқықтық мемлекеттің берік негізіне айналатынына сенім мол.