Қазақстандық кредиттеу нарығында дүмпу және құлдырау кезеңін бастап өткізген коллекторлық агенттіктер бүгінгі таңда банк жүйесінің қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз етуде маңызды рөлді атқарады. Алайда нарық бір орында тұрмайды, оның дамуына реттеуіш ортаның әсер ететіні де сөзсіз. Коллекторлар қазір қандай қиындыққа тап болып отырғаны туралы «Қазақстанның коллекторлар ассоциациясы» одағының төрағасы Омар Мәулен Асқарұлы өз ойын ортаға салды.
– Қазақстанның коллекторлар ассоциациясы дегеніміз не? Ол қандай функцияларды атқарады және сіздің негізгі рөліңіз қандай?
– Қазақстанның коллекторлар ассоциациясы – мерзімі өткен берешекті өндіріп алу және екінші деңгейлі банктердің (ЕДБ) және микроқаржылық ұйымдардың (МҚҰ) қарыздары бойынша талап ету құқықтарын сатып алу бойынша қызметтерді көрсететін еліміздегі ірі коллекторлық агенттіктердің (КА) қоғамдастығы.
Біздің ұйымның рөлі туралы айтатын болсақ, Ассоциация мүшелері мен мемлекеттік органдар арасындағы әрекеттесу кезінде олардың мүддесін білдіреміз, КА жұмысына әсер ететін заңнамаға түзету енгізуді бастаймыз және ары қарай сұрақтарды көтереміз, сонымен қатар Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен (ҚНРжДА) бірлесе отырып, кәсіби стандарттарды, борышкерлермен өзара әрекеттесу үдерісін жетілдіруге бағытталған этикалық нормаларды әзірлеп, оларды қолданысқа енгізумен айналысамыз.
Ассоциацияға келгенде дейін ұзақ жылдар бойы сақтандыру саласында, түрлі ЕДБ-да және коллекторлық агенттіктерде қызмет еттім. Бұған қоса «Коллекторлық қызмет туралы» ҚР Заңын және ҚР заңнамалық актілеріне ағымдағы өзгерістерді әзірлеу бойынша жұмыс тобының қатысушысы болдым. Сол себепті қазақстандық қаржы жүйесінің және заңнаманың ерекшеліктері маған өте таныс. Менің тәжірибем мен кәсіби мүддем Ассоциацияның негізгі міндеттерімен және еліміздегі қаржылық нарығын дамыту бойынша мемлекеттің жоспарларымен толық сәйкес келеді.
– Алайда қазір Ассоциация мен Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитеті (МКК) тұлғасында мемлекеттің позициясы сәйкес келмейді. Оның себебі неде?
– Иә, шынында біздің МКК-мен салық салуға қатысты кейбір мәселелерде ойымыз бір жерден шықпайды. Келіспеушілік қосылған құн салығының (ҚҚС) мәні мен оның туындау негіздерін басқаша талқылауда десе болады. МКК-нің пікірінше, коллекторларда ЕДБ мен МҚҰ қарыздары бойынша талап ету құқықтарын сатып алған кезде өндіріп алу мен сатып алу құнына қарасты сома арасындағы айырмашылыққа ҚҚС туындайды. Осыған байланысты салық органдары коллекторлық агенттіктерге ҚҚС бойынша айналымды төмендету туралы хабарламаларды жіберген. Біз мұндай салық салу айналымына мен ҚҚС төлеуге негіз жоқ деп санаймыз.
– Ассоциация мен салық органдары Салық кодексінің, заңдар мен азаматтық құқықтың қандай баптарына сілтеме жасауда? Заңда шынында да қайшылықтар бар ма?
– Біздің ҚҚС бойынша дауымызда түрлі құжаттар қарастылады. Оның іщінде ҚР Азаматтық кодексінің «Меншік құқығы…» 2-бөлімі, «Міндеттемелік құқық» 3-бөлімі, «Міндеттемедегі адамдардың ауыстырылуы» 19-тарауы; ҚР Салық кодексінің «Қосылған құн салығы» 10-тарауы, оның ішінде «Салық салынатын айналымды айқындау» 369-бабы және «Салық салынбайтын айналым және салық салынбайтын импорт» 45-тарауы, сонымен бірге әкімшілік-процессуалды құқық нормалары, яғни ӘПҚ-ның әкімшілік актілердің заңдылығы мен негізділігі туралы 7, 79, 84-баптары бар.
– Яғни бірнеше құжаттар туралы айтып тұрсыз. Онда салық органының талап ету құқығын басқаға беруден түскен табысқа ҚҚС салынуы керек деген позиция неге негізделген?
– Салық органы коллекторлық агенттіктер банк пен МҚҰ-дан борышкерлердің талап ету құқықтарын сатып алған сәтте мұндай талаптардың құқық иеленушісіне айналып, берешекті өндіріп алу бойынша қызметті жүзеге асыратыны туралы айтып келеді. Бұл ретте мұндай агенттіктер қарыз беру бойынша банк операциясын жүргізбейді және микрокредиттеумен айналыспайды.
Осыған байланысты МКК КА-ның құқықтарды басқаға беру шарттарының негізінде берешекті өндіріп алу бойынша қызметі ҚҚС-дан босатылған ақшалай нысанда кредит беру бойынша қызметтерді көрсету болып табылмайды, тиісінше, салық салудан босатылған қаржылық операцияларға жатпайды деп санайды.
Осы позицияға сүйенетін болсақ, салық органы логикалық тұрғыдан мінсіз ұйғарым жасайды. КА-да талап ету құқықтарын басқаға беру негізіндегі қарыз шарттары бойынша берешекті өндіріп алу бойынша қызметін жүзеге асырған кезде ҚҚС салынуға тиіс өткізу бойынша айналымда туындайды. Осы негіздеме бойынша салық органдары тексеру жүргізіп, қосымша есептеу туралы шешімдерді шығарады.
– КА-ның қызметін қаржы операциясы немесе қызмет көрсету түрінде топтастыра аласыз ба?
– Егер талап ету құқығын басқаға беру туралы айтатын болсақ, екеуіне де топтастыра алмайсың. Мұндай жағдайда, ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес міндеттеме бойынша тұлғалар алмасады, алайда бастапқы құқықтық қарым-қатынас тараптарының мәні, шарттары мен міндеттері өзгермейді. Талап ету құқықтары ауысқан кезде жеткізуші мен тұтынушы пайда болады, сондықтан салық салынатын айналым мен ҚҚС туындамайды.
– Салық қызметінің мұндай алдын ала шешімдерін коллекторлық агенттіктер қалай қабылдауда?
– Әрине, теріс пікір басымдылыққа ие, себебі олар МКК-ның әрекеттерін заңсыз деп санайды. Біз ҚҚС жеткізуші мен тауарлардың, жұмыстар немесе қызметтердің алушысы болған кезде туындауы ықтимал жанама салық деп санаймыз. ЕДБ мен МҚҰ қарыздары бойынша талап ету құқықтарын және талап етудің өзге де құқықтарын басқаға беру кезінде келісімшарттық қарым-қатынастардың мәнін өзгертпестен, міндеттемеде тек тұлғалар ауысады, ал КА мүліктік құқықтың меншік құқығын ғана жүзеге асырады, яғни, осыған дейін атап өткенімдей, салық салынатын айналым туындамайды және борышкер үшін ештеңе өзгермейді.
Біздің позициямызды Ұлттық экономика министрлігі, ҚНРжДА, «Атамекен» ҚР Ұлттық кәсіпкерлер палатасы және Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығы қолдайды. Бұған қоса осы сұрақ бойынша заң ғылымдарының докторы, Каспий қоғамдық университетінің «Әділет» жоғары құқық мектебінің академиялық профессоры Евгений Порохов осы пікірімізге келіседі. Ол тіпті объективті ұйғарымдар келтірілген және сұрақтың мәні толық талданған үлкен мақаланы жариялаған (https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=38168462).
– Яғни сіз талап ету құқығын басқаға беру ҚҚС-дан босатылуы қажет деп санайсыз ба?
– Дәл олай емес, мұнда салықтан босату туралы сөз қозғалып тұрған жоқ. Біздің позициямыз – талап ету құқығын басқаға берген кезде ҚҚС туындамайды, себебі салық салынатын айналым жоқ және осы тұжырымға барлық тәуелсіз сарапшылар келіседі.
– Егер салық органы өзінің позициясын ары қарай ұстанатын болса, Ассоциация мүшелері және жалпы нарық үшін қандай тәуекелдер бар деп санайсыз?
– Өкінішке қарай, салық органының позициясы нарық қатысушылары үшін бірнеше тәуекелден тұрады. Біріншіден, ҚҚС-ның жаппай қосымша есептеулер ары қарай борышкерлерге қойылады. Екіншіден, борышкерлердің шығындары едәуір өседі, үшіншіден, қызмет көрсете алатын ұйымдар болып табылатын коллекторлық агенттіктердің бір бөлігі банкрот болып, нарықтан кетуі ықтимал.
– Түсінікті, бірақ КА-дағы жұмыстан алшақ адамдарға қалай әсер етуі ықтимал деп санайсыз?
– Егер МКК мазмұндалған тәсілді бекітсе және коллекторлық агенттіктерді ЕДБ мен МҚҰ қарыздар бойынша талап ету құқықтарын басқаға беру бойынша операциялардан ҚҚС-ны төлеуге міндеттесе, салық заңнамасына сәйкес тиесілі сома борышкерлерге, яғни күрделі қаржылық жағдайдағы азаматтарға жүктеледі. Бұл әрекет тіпті қарыздар толық өтегеннен кейін де қосымша есептеуге алып келеді, азаматтарда жаңа қаржылық міндеттемелер пайда болады және әлеуметтік шиеленіс артады.
Бұған қоса мұндай салықтық жүктелім қаржылық қызметтер нарығын тұрақсыздандырып, коллекторлық ұйымдардың жұмысын қиындатады және «Қарызсыз қоғам» секілді берешекті қайта құрылымдау бағдарламаларын жүзеге асыру мүмкіндігі бромайды.
Сондай-ақ МКК осы бастаманы заңды түрде іске асырса, оның масштабы және елеулі әлеуметтік-экономикалық салдары қандай болатынын айтып жеткізу қиын. Әрине, біз кәсіби салалық Ассоциация ретінде және мен еліміздің азаматы ретінде оқиғаның дәл осылай өрбігенін қаламаймыз. Сол себептен мемлекеттік органдармен және сарапшылармен белсенді диалог жүргізіп келеміз.
Сіз жаңалықтар туралы не ойлайсыз