- Әлеуметтік медиа ЛГБТ туралы ақпарат алудың негізгі көзі
Жаһандық парадигманың өзгеруі және әлемдегі жаңа коммуникация арналарының кеңінен дамуы аясында дәстүрлі құндылықтардың құнсыздану процестері күшейе түсуде. Соңғы зерттеулерге сәйкес, бүгінде адам күніне 2/3 уақытын тікелей интернетте өткізеді.
Өз кезегінде, өз әлемінің бейнесін енді қалыптастырушы балалар оларға тарататын ақпарат пен құндылықтарға өте сезімтал. Интернет пен әлеуметтік медиа арқылы ақпаратты тұтыну арқылы олар жыныстық сәйкестілік пен әлеуметтік мінез-құлық үлгілерінің тақырыптарын қозғайтын мазмұнға тап болады, осылайша шындық пен этикалық принциптерді жалған қабылдау қалыптасады.
Мұндай тенденциялар балаларға зиянды әсер етіп, дәстүрлі құндылықтарға қарсы тұратыны анық: олар отбасы институтын деформациялайды, осылайша бүкіл халықтардың ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төндіреді.
Мысалы, Өркендеуге жәрдемдесудің Ұлттық қорының ақпараты бойынша респонденттердің 63,7% — ы ЛГБТ туралы ақпаратты тікелей әлеуметтік желілер арқылы алады. Бұл ретте 29 жасқа дейінгі респонденттердің 73,2%-ы интернетті ақпараттандырудың негізгі арнасы деп атайды.
Бақыланбайтын ақпараттық орта жағдайында жасөспірімдер медиа-мазмұнға жоғары сезімталдықты көрсетеді, дәстүрлі мінез-құлық нормаларына күмән келтірілетін, әлеуметтік бағдарлар бұзылатын және қоршаған әлеммен сындарлы өзара әрекеттесу қабілеті бар жағдайға тап болады. Бұл сонымен қатар «жыныстық ауытқуға» әкеледі.
Осыған байланысты, жас ұрпақты деструктивті қондырғыларды тұтынудан қорғауға ықпал ететін қолайлы цифрлық ортаны қалыптастыру өте маңызды.
- Әлеуметтік медиа — жаңа құндылықтарды қалыптастыру құралы
Әлеуметтік желілердің таралуымен деструктивті мазмұнның таралу қаупі де өсті: порнография, қатыгездік пен зорлық-зомбылық көріністері, зиянды, оның ішінде дәстүрлі емес қатынастарды насихаттау.
Осыған байланысты, әлемнің барлық мемлекеттері өз балалары мен жастарының болашағы үшін күресуге, сырттан насихатталатын стандартты емес мінез-құлық үлгілеріне қарсы тұруға тырысуда.
Бірқатар елдерде, соның ішінде еуропалық «демократиялық» елдерде интернет-кеңістікті бақылау, жекелеген әлеуметтік желілердің қызметін шектеу, цифрлық әлемде қылмыстың жаңа түрлерін анықтау бойынша шаралар қабылдануда.
Мәселен, ЛГБТ насихатын заңнамалық деңгейде шектеу мәселелері Польша, Литва, Венгрия, Қырғызстан, Грузия және т.б. елдерде қаралды.
Бұл жағдайда Қазақстан заңнамалық деңгейде болашақ ұрпақ үшін «қауіпсіз цифрлық ортаны» қалыптастыру жөнінде шаралар қабылдаған бірқатар мемлекеттердің жолымен жүруде.
Бұл ретте, «Стратегия» ҚҚ зерттеуінде атап өтілгендей, респонденттердің 84,2% — ы дәстүрлі құндылықтарды қорғау үшін мемлекет қабылдайтын шараларды қолдайды.
Сонымен бірге, сауалнамаға қатысқандардың 67,3% — ы ЛГБТ насихатын заңнамалық деңгейде шектеуді жақтады, ал 79,8% — ы ЛГБТ насихатын жастарға қауіп деп санайды.
Респонденттердің жартысынан көбінің алаңдаушылығының негізгі факторы ЛГБТ насихатының кәмелетке толмағандардың физикалық және психоэмоционалды дамуына теріс әсері мәселесі болып табылады. Сонымен қатар, адамдар туудың төмендеуі және отбасы институтының жойылуы (әрқайсысы 42,8%), сондай-ақ инфекциялар мен репродуктивтік жүйесінің аурулары (37,2%) қаупіне қатысты қатты алаңдайды.
Осылайша, қазақстандық қоғам көп жағдайда өскелең ұрпақ үшін ЛГБТ насихатының өзімен бірге алып жүрген тәуекелдерін анық түсінеді, бұл «қауіпсіз интернет» ортасын қалыптастыру мәселесінің өзектілігін көрсетеді.
4. Қауіпсіз цифрлық ортаны қалыптастырудың маңыздылығы
ЛГБТ насихатын шектеуді қауіпсіз цифрлық ортаны құрудың неғұрлым кешенді мәселесінде қарастырған жөн.
Технологиялардың, қылмыстардың жаңа түрлерінің өсуін, сондай-ақ деструктивті контент пен кибербулингтің таралуын ескере отырып, балалардың цифрлық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша жүйелі шаралар қабылдау маңызды болып саналады.
2023 жылы ҚР Оқу-ағарту министрлігі ЮНИСЕФ-пен бірлесіп «Kazakhstan Kids Online. Қазақстандағы балалардың цифрлық өмірі» зерттеуін жүргізді. Оның нәтижелері бойынша балалар желіні пайдалану кезінде әртүрлі қауіптерге ұшырайтыны анықталды.
Сонымен, жалпы алғанда, әрбір оныншы (10,6%) интернетте оны ренжітетін немесе мазалайтын нәрселер бар екенімен толық келіседі. Оннан бірден сәл астамы (11,1%) балалар өздерінің жеке фотосуреттерін немесе бейнелерін өздері білмейтін адамға жіберген.
Бұл ретте, 11,7% жыныстық суреттерді, бейнелерді немесе басқа мазмұнды көргенін хабарлады. Балалардың 7,4% — ы желіде кем дегенде айына бір рет немесе одан да көп жыныстық бейнелерді көрді. 7,1% соңғы жылы жыныстық сипаттағы хабарламалар алды. 3%-на олардың жыныстық фотосуреттеріне немесе бейнелеріне айырбастау үшін ақша немесе сыйлықтар ұсынылды. 2,4%-на соңғы жылы жеке кездесіп, жыныстық нәрсе жасау үшін ақша немесе сыйлықтар ұсынды. 1,8%-ы соңғы жылы біреумен жыныстық қатынасқа түсу үшін қорқытылған немесе бопсаланған.
Бұл зерттеудің нәтижелері кәмелетке толмаған балалардың ғаламдық интернет кеңістігіндегі елеулі осалдығын көрсетеді.
Әрине, қауіпсіз интернетті құру мәселесі ата-аналардың жауапкершілігін де талап етеді.
Қазақстандағы ата-аналардың 21%-ы 4 жасқа толғаннан кейін балаларға өз гаджеттерін сатып алады. Ата-аналардың 62%-ы балаларының экран уақытын бақылау үшін арнайы бағдарламаларды немесе шектеулерді пайдаланбайды. Яғни, алдымен ересектер балаларды цифрлық тәуелділікке өз қолымен үйретеді, содан кейін жағдайды толығымен бақылаусыз қалдырады.
Қазақстандағы жасөспірімдердің 74%-ы TikTok, 59%-ы YouTube, 57%- ы Instagram белсенді пайдаланады. Білім беру мазмұнының орнына балалар brainrot деп аталатын — хаотикалық, мағынасыз, агрессивті бейне және мемдер, ой жүйесін бұзып, логиканы эмоциялармен алмастыратын мазмұнды тұтынады.
Сондықтан мемлекет нақты нұсқаулар құруға және бостандықтың қай жерде аяқталатынын және деструктив басталатынын түсіндіруге міндетті. Бұл тыйым салу туралы емес, қауіпсіз ақпараттық ортаны қалыптастыруға дұрыс көзқарас туралы. Егер бүгін әрекет етілмесе, ертең біз сыни ойлауды, манипуляцияға төзімділікті және қарапайым норма мен моральды түсінбейтін ұрпаққа тап боламыз.
- Дәстүрлі емес қарым-қатынас тақырыбындағы мазмұнның жасөспірімдердің өзін-өзі тануына әсері
ЛГБТ насихатының кәмелетке толмаған азаматтарға әсері туралы Өркендеуге жәрдемдесудің Ұлттық қорының зерттеуінде кәмелетке толмаған азаматтарға сыртқы ақпараттық ортаның психологиялық әсері және дәстүрлі емес қатынастарды насихаттауды қоғамдық қабылдау мәселелері бойынша қазақстандық және шетелдік ғылыми және әлеуметтанулық зерттеулердің нәтижелері жинақталды.
Сарапшылардың пікірінше, дәстүрлі емес жыныстық қатынастар тақырыбындағы мазмұнды үнемі тұтынатын жасөспірімдер өздерінің гендерлік немесе жыныстық сәйкестігіне қатысты ішкі шатасу, алаңдаушылық және ыңғайсыздық сезімдерін жиі сезінеді. Сонымен қатар, цифрлық кеңістік жасөспірімдердің көзқарастарын қалыптастыруға, соның ішінде жыныстық бағдар мен гендерлік сәйкестікке қатысты тақырыптарды қабылдауға үлкен әсер етеді.
Сарапшылар аудиторияның жастық және психологиялық ерекшеліктерін ескермей, дәстүрлі емес жыныстық қатынастар тақырыбына толы ақпараттық шу жасөспірімдердің жеке басының қалыптасуында деструктивті фактор бола алатынына сенімді.
Балаларға арналған мультфильмдер, кітаптар мен сериалдар арқылы дәстүрлі емес жыныстық қатынастардың символдық заңдылығы жасөспірімнің тұрақтылығы мен айқындық сезімін бұзуы мүмкін дейді мамандар.
Бұл дәлелдерді Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығының өкілі Н.Б. Есімов растады. Оның айтуынша, «жасөспірімдердің жыныстық қатынасқа қатысты идеологиялық мазмұнмен психологиялық шамадан тыс жүктелуі: мазасыздық пен өзіне сенімсіздік деңгейінің жоғарылауын; эмоционалды тұрақсыздық пен депрессиялық көңіл-күйді; заманауи идеалдарға сәйкес келмейтін әлеуметтік оқшаулану сезімін; тұлғааралық қарым-қатынас пен өзін-өзі анықтаудағы қиындықтарды» тудыруы мүмкін.
Өз кезегінде, Өркендеуге жәрдемдесу Ұлттық қорының басшысы
Ү.А. Сүлеймен кәмелетке толмағандардың психологиялық және физикалық әл-ауқатын қорғауға бағытталған кешенді шараларды, атап айтқанда, кәмелетке толмағандарға теріс әсер етуі мүмкін ақпараттың таралуын шектеу жөніндегі заңнамалық шараларды қабылдау қажеттігін атап өтті.
- «Стратегия» ҚҚ әлеуметтанулық сауалының қорытындылары
«Стратегия» ҚҚ 2,5 мың адамның қатысуымен елдік сауалнама жүргізілді, оның барысында қазақстандықтардың отбасына және ЛГБТ қауымдастығына қатынасы мәселесі зерттелді.
Зерттеу көрсеткендей, біздің қоғамға тән емес идеологиялық және моралдық құрылымдардың, бейнелер мен символдардың ғаламдық байланыс құралдары арқылы белсенді енуіне қарамастан, қоғам әлі де отбасы туралы дәстүрлі идеяның аясында. Сонымен, респонденттердің 77,2%-ы әйелдер мен ерлер арасындағы қарым-қатынас дәстүрлі қоғамның моралдық негіздеріне қайшы келмеуі керек деген пікірді қолдайды.
Сауалнамаға қатысқан 10 адамның 7-і жас ұрпақ үшін ЛГБТ насихатының қауіптілігін көреді. Бұл ретте әрбір төртінші адам қауіптің жоғары дәрежесі туралы айтады – 27,6%.
«Стратегия» ҚҚ өкілі О. Симакова ЛГБТ тақырыбын насихаттауға тыйым салу туралы аргументтің, жас ұрпақ үшін елеулі қаупі туралы пікірлердің болуына байланысты, қоғам деңгейінде қолдау табатындығын атап өтті.
Сіз жаңалықтар туралы не ойлайсыз